znajdź słowa:  w kategorii:  jak szukać? nazapki

Lista odpowiedzi

RSS - poradnia Zasubskrybuj nowości przez RSS (co to jest?)

wpisy 101 - 110 z 364 znalezionych

  • 5.03.2011

    wprzód, czyli najpierw

    Dzień dobry,
    czy słowo wprzód w znaczeniu 'najpierw' miało kiedykolwiek pisownię rozłączną? Jeśli tak, to kiedy?
    Z góry dziękuję za odpowiedź.
    Pozdrawiam serdecznie
    Nie. Zróżnicowana pisownia w przód (‘do przodu’), ale: wprzód (‘pierwej, najpierw, wpierw, uprzednio’) pojawia się już w Słowniku języka polskiego M. Samuela Bogumiła Lindego (wyd. 2, Lwów 1860, t. VI, s.398), w Słowniku języka polskiego (tzw. wileńskim) wydanym staraniem Maurycego Orgelbranda (Wilno 1861, t. II, s. 1897) i w Słowniku języka polskiego (tzw. warszawskim) Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego, Władysława Niedźwiedzkiego (Warszawa 1919, t. VII, s.717). Obok wprzód występowały też obocznie przez jakiś czas formy wprzódy, wprzody (uważano je jednak za gwarowe i wyszły z obiegu).
    Słowo wprzód (tak samo jak naprzód, czyli ‘najpierw, na początek’) od samego początku potraktowane więc zostało jako zrost powstały z wyrażenia przyimkowego, choć znajdziemy w historii ortografii przypadki, że było inaczej. Np. do dzisiaj piszemy jednakowo przejść rzekę w bród, czyli ‘bez pomocy łodzi, promu; pieszo, konno, wozem przez wodę’), i mieć pieniędzy w bród, tzn. ‘bardzo dużo, mnóstwo’. Tymczasem poza użyciem przysłówkowym i z przyimkiem forma bród w owym przenośnym znaczeniu nigdy w polszczyźnie nie występowała, a więc śmiało mógł się upowszechnić zapis łączny wbród (mieć pieniędzy wbród). Nie wprowadzono go być może dlatego, że sam Mickiewicz pisał rozdzielnie w bród („Grzybów było w bród’’), i inni tę ortografię akceptowali…

    Maciej Malinowski, mistrz ortografii polskiej, Uniwersytet Pedagogiczny, Kraków

  • 7.02.2011

    w + porzo

    Jak należy zapisać potoczny zwrot (skrót od w porządku) – wporzo czy w porzo?
    Pozdrawiam
    AP, Lublin
    Tak pełny zwrot, jak i jego skrót są charakterystyczne dla języka potocznego, zwłaszcza młodego pokolenia. Język ten cechuje się dużą spontanicznością, dużą kreatywnością i w niewielkim stopniu (na szczęście) podlega działaniom normalizacyjnym. Pisownia w porzo jest niewątpliwie bezpieczniejsza, grzeczniejsza, bardziej „w porzo”. Ale jeśli ktoś chce naprawdę być „w porzo”, to może powinien właśnie pisać wporzo?

    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski

  • 5.02.2011

    rolno+środowiskowy

    Witam serdecznie,
    już od dłuższego czasu zastanawiam się nad pisownią wyrazu rolno-środowiskowy. Jestem pracownikiem ARiMR i codziennie zmagam się z tym słowem, które co rusz pisane jest inaczej – łącznie bądź rozdzielnie.
    Proszę o pomoc i pozdrawiam.
    Łącznika używamy w wyrazach o członach rónorzędnych, rolno-środowiskowy zatem to taki, który ma związek i z rolnictwem i ze środowiskiem. Pisownia rolnośrodowiskowy sugerowałaby, że pierwszy człon jest podporządkowany drugiemu, że stanowi jego określenie. Jako pracownik ARiMR na pewno dobrze się Pan orientuje, w jakim sensie to słowo jest używane.

    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski

  • 24.01.2011

    nie z imiesłowami po raz kolejny

    Proszę o jasną odpowiedź, jak zapisać nie z imiesłowem poprzedzonym słowem nigdy: nigdy nie widziany czy nigdy niewidziany? Czy są to wyjątki (tak jak np. konstrukcje: ani nie widziany, ani nie słyszany) i tylko pisownia rozłączna jest poprawna? Dodam, że omawiane przypadki występują w obszernej publikacji, w której w pozostałych sytuacjach nie z imiesłowami w funkcji czasownikowej konsekwentnie zapisywane jest łącznie.
    Dziękuję i pozdrawiam.
    Gabriela Niemiec
    Zasady ortografii pozwalają na łączną pisownię nigdy niewidziany. Ponieważ jednak imiesłów nie traci tu swojej funkcji czasownikowej (co widać po tym, że łączy się z okolicznikiem, podobnie jak formy osobowe tego samego czasownika), więc równie poprawna jest pisownia nigdy nie widziany. Mam nadzieję, że odpowiedź jest jasna, mimo że nie ogranicza wyboru do jednej możliwości.
    Dodam, że skoro w danej publikacji „nie z imiesłowami w funkcji czasownikowej konsekwentnie zapisywane jest łącznie”, to wobec konstrukcji nigdy nie+widziany dziwnie byłoby robić wyjątek.

    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski

  • 16.12.2010

    Polska Jest Najważniejsza

    Moje pytanie jest związane z pkt. 18.27 Zasad pisowni i interpunkcji. Punkt ten nakazuje pisanie małą literą m.in. spójników i przyimków w nazwach organizacji. Czy właściwa jest wobec tego pisownia ugrupowania Polska jest Najważniejsza? Taka ortografia jest stosowana na witrynie tego stowarzyszenia, mimo że gazety częściej stosują pisownię Polska Jest Najważniejsza (i skrót PJN, a nie PjN). Reguła ortograficzna jest tu trochę niejasna, bo kończy się skrótem itp.
    Skrót itp. wspomniany w pytaniu kończy wyliczenie wyrazów i wyrażeń, które oprócz spójników i przyimków piszemy małą literą w wielowyrazowych nazwach. Wszystkie te wyrazy w nazwach organizacji mają charakter pomocniczy, stąd ich zapis. Można wprawdzie dowodzić, że również czasownik w nazwie wymienionej partii ma taki charakter (pełni funkcję łącznika, który może być nawet pominięty), ale to będzie raczej słaba argumentacja, skoro czasowniki pełnią bardzo ważną rolę w budowie zdań. Sądzę zresztą, że wspomniane wyliczenie należy uważać za kompletne, zaś użycie skrótu itp. jest jedynie przejawem ostrożności autorów.
    Właściwa pisownia to w takim razie Polska Jest Najważniejsza.

    Jan Grzenia

  • 18.10.2010

    przymiotniki złożone

    Jaka jest poprawna pisownia słowa: teorio-grupowy czy teoriogrupowy?
    Pozdrawiam
    Przez analogię do teoriopoznawczy (słowo obecne w słownikach ortograficznych) i teoriomnogościowy (słowo łatwe do odnalezienia w korpusach językowych) należy pisać teoriogrupowy (rozumiem, że u podstaw tego wyrazu leży konstrukcja analogiczna do teorii poznania i teorii mnogości, czyli teoria grup).
    Pisownię łączną można też uzasadnić na podstawie ogólniejszej reguły: od konstrukcji typu rzeczownik + rzeczownik w dopełniaczu tworzy się przymiotniki o pisowni łącznej, np. baza danych – bazodanowy. Łącznie pisane są także przymiotniki powstałe od konstrukcji typu przymiotnik + rzeczownik, np. staromiejski (od Stare Miasto) lub długowłosy (od długie włosy).

    Mirosław Bańko, PWN

  • 7.10.2010

    na pozór czy napozór?

    Dzień dobry!
    Oczywiście wiem, że we współczesnej polszczyźnie obowiązuje pisownia rozłączna. Interesuje mnie, czy kiedykolwiek była ona łączna.
    Pozdrawiam
    Jeszcze na początku XX wieku obowiązywała łączna pisownia wyrażenia przyimkowego napozór (zob. np. hasło napozór w tzw. słowniku warszawskim z 1904 r., t. III, s. 131).

    Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski

  • 12.07.2010

    przymiotniki z przysłówkami

    Szanowni Państwo,
    dlaczego piszemy wysoko sprawny, ale wysokospecjalistyczny (http://so.pwn.pl/lista.php?od=128738)? Lektura reguł ortograficznych [134] i [136], do których odsyłacze znajdują się przy tych hasłach w WSO, nie rozwiewa moich wątpliwości. Przecież i specjalistyczny, i sprawny to przymiotniki, czy nie powinna zatem obowiązywać wobec nich zasada [134], zgodnie z którą przymiotniki z określającymi je przysłówkami piszemy łącznie?
    Z góry dziękuję za odpowiedź.
    Zasada [134] nakazuje w takich wypadkach pisownię rozłączną, zaś zapis łączny stosuje się tylko w przypadku niektórych połączeń, głównie utrwalonych w wyniku częstego użycia. Wyraz wysoko jest przysłówkiem, toteż wydaje się, że właściwa byłaby pisownia rozłączna obu podanych wyrażeń, tak jak to jest np. z konstrukcją wysoko latający. Kłopot w tym, że element wysoko‑ może też być częścią wyrazów złożonych, które powstały z połączenia przymiotnika wysoki i jakiegoś innego wyrazu, np. wysokogórski ‘związany z wysokimi górami ’. Moim zdaniem oba podane wyrażenia należałoby pisać łącznie, bo ich znaczenia można sparafrazować słowami ‘sprawny w wysokim stopniu ’, ‘specjalistyczny w wysokim stopniu ’, a więc wysokosprawny, wysokospecjalistyczny.

    Jan Grzenia

  • 3.07.2010

    agrestoporzeczka i malinojeżyna

    Agrestoporzeczka czy agresto-porzeczka? Malinojeżyna czy malino-jeżyna?
    Wzorem pisowni dla agrestoporzeczki i malinojeżyny może być tchórzofretka – nazwa zwięrzątka wyhodowanego przez skrzyżowanie tchórza i fretki. Wprawdzie słowniki ortograficzne zalecają, by rzeczowniki złożone z członów równorzędnych zapisywać z dywizem (przykładem, którym od lat ilustruje się tę kwestię, jest laska-parasol), ale ponieważ zapis taki jest w wielu wypadkach niewygodny (pociąga za sobą konieczność odmieniania obu członów: laski-parasola itd.) i nieadekwatny (sugeruje, że mamy do czynienia z doraźnym złożeniem dwóch wyrazów), istnieje wiele wyjątków od wymienionej reguły, usankcjonowanych zwyczajem i zanotowanych w słownikach. Prócz tchórzofretki są to m.in. stropodach, marszobieg, klasopracownia, a ze starszych wyrazów chłoporobotnik i klubokawiarnia. Wymieniona w pytaniu agrestoporzeczka, tak samo jak malinojeżyna, należą do tej samej grupy wyrazów.
    Lista wyjątków jest oczywiście otwarta, w każdej chwili możemy tworzyć nowe. Zasadniczym powodem, by nie stosować się mechanicznie do reguły z laską-parasolem czy też fryzjerem-przemytnikiem (to inny klasyczny przykład ze słowników ortograficznych), jest bowiem to, że dotyczy ona tworów doraźnych, jeśli wręcz nie hipotetycznych, podczas gdy wyżej wymienione wyjątki to nazwy desygnatów realnie istniejących, używane na co dzień.

    Mirosław Bańko, PWN

    1. 3.07.2010
      PS. Pani Anna Garbacz, uważna czytelniczka naszych porad, zwróciła uwagę, że cytuję stare przykłady, a nie podaję nowych: wiertarko-wkrętarki, pralko-suszarki, chłodziarko-zamrażarki, lokówko-suszarki, skanero-kopiarko-drukarki. Rzeczywiście, z mojej odpowiedzi wynika jednak, że w świetle zasad ortografii ww. zapisy są niepoprawne: możemy napisać z dywizem chłodziarka-zamrażarka (i odmieniać oba człony jednocześnie, np. chłodziarki-zamrażarki) albo zamiast dywizu użyć spójki -o-, co zwalnia nas z obowiązku odmieniania pierwszego członu, ale sprawia, że budowa wyrazu staje się mniej wyraźna (por. chłodziarkozamrażarka).
      Kto woli zatem pisać skanero-kopiarko-drukarka niż skaner-kopiarka-drukarka albo skanerokopiarkodrukarka, ten postępuje racjonalnie, ale łamie zasady pisowni, które przewidują tu tylko drugi z wymienionych zapisów, a trzeci tolerują na prawach wyjątku. Ucieszyłbym się, gdyby zasady pisowni zostały zmienione tak, aby i pierwszy zapis był legalny. Dotychczasowe zmiany w polskiej pisowni nie napawają jednak optymizmem, gdyż zamiast wprowadzać więcej swobody, sprowadzały się do zastępowania jednych zapisów innymi. Korzystnym wyjątkiem jest utrzymująca się od kilkunastu lat wariantywna pisownia zaprzeczonych imiesłowów przymiotnikowych.

      MB

  • 19.06.2010

    pół martwy, pół żywy

    Jaka powinna być poprawna pisownia wyrażenia: pół mechaniczne, pół biologiczne stwory? Razem, osobno, z łącznikiem? W słowniku znalazłam tylko pół Niemiec, pół Polak. Czy ta zasada dotyczy tylko nacji, czy ma, że się tak wyrażę, większy zakres? Półbóg, ale pół bóg, pół człowiek; półkozioł, ale pół wilk, pół kozioł itd?
    Dziękuję i pozdrawiam.
    Anna
    Przywołana zasada nie dotyczy tylko nazw narodowości, ma szerszy zakres, obejmuje nawet przymiotniki, zob. tytuł tej porady. Samo półmartwy i samo półżywy zapisalibyśmy oczywiście łącznie. Wszystkie przykłady w Pani pytaniu mają poprawny zapis.
    W związku z przywołaną zasadą ułożyłem kiedyś zagadkę: „Co to za wyrazy, które pisze się razem, gdy występują odzielnie, i które pisze się odzielnie, gdy występują razem?”. Zagadka nie ma jednej odpowiedzi, odpowiedzią może być każdy przykład wymieniony w pytaniu, np. półwilk i półkozioł (razem, bo oddzielnie), ale pół wilk, pół kozioł (odzielnie, bo razem).

    Mirosław Bańko, PWN



Copyright © 1997-2014 Wydawnictwo Naukowe PWN SA
infolinia: 0 801 33 33 88