znajdź słowa:  w kategorii:  jak szukać? nazapki

Lista odpowiedzi

RSS - poradnia Zasubskrybuj nowości przez RSS (co to jest?)

wpisy 1 - 8 z 8 znalezionych

  • 17.10.2006

    Lubuskie, Mazowieckie itp.

    Dzień dobry. Czy formy typu: w Lubuskiem, Mazowieckiem, Opolskiem (zamiast: w województwie lubuskim, mazowieckim, opolskim itp.) są tak do końca poprawne? Spotykamy bardzo często takie formy w mowie, niekoniecznie potocznej, zaś na piśmie – o wiele rzadziej. Czy pisanie takich form nie będzie uchybieniem ze strony autora?
    Dziękuję.
    Lubuskie, Mazowieckie, Opolskie i podobne nazwy to rzeczowniki o zasadniczo przymiotnikowej odmianie. W dopełniaczu, celowniku i bierniku przyjmują końcówki właściwe przymiotnikom (-ego, -emu, -e), w narzędniku i miejscowniku zaś mają starą końcówkę przymiotników rodzaju nijakiego -em, dziś już anachroniczną. Pojawia się ona też w nazwiskach (Lindem, Goethem) i nazwach miejscowych (Zakopanem, Wysokiem Mazowieckiem). Odpowiedź na pierwsze pytanie zawarte w Pana liście brzmi zatem: tak; odpowiedź na drugie pytanie brzmi: nie.

    Mirosław Bańko, PWN

  • 23.11.2005

    Dębe Wielkie

    Jakiś czas temu w moich okolicach postawiono pomnik opatrzony następującą inskrypcją: W 174. rocznicę bitwy pod Dębem Wielkiem. Nazwa miejscowości w mianowniku brzmi Dębe Wielkie. Identyczna odmiana pojawia się w wielu tamtejszych dokumentach urzędowych, a czasem też w prasie lokalnej – ale czy jest poprawna? Mnie się wydaje, że jest przestarzała, a dziś powiedzielibyśmy raczej o bitwie pod Dębem Wielkim.
    Końcówkę ‑em powinny mieć te nazwy złożone, których składniki mają formę przymiotników, np. Wysokie Mazowieckie, NMs. Wysokiem Mazowieckiem. Dębe to dawny przymiotnik, co widać w sposobie jego odmiany. Uzasadnia to użycie formy narzędnika i miejscownika Dębem Wielkiem (taka występuje np. w Wietrze od morza S. Żeromskiego). Jednak – istotnie – wydaje się ona przestarzała, czemu sprzyja prawdopodobnie to, że nazwy Dębe nie odczuwamy wyraźnie jako formy o genezie przymiotnikowej (z tej może przyczyny nikt nie odmienia w Dębym).
    Analiza użyć nazwy w tekstach internetowych prowadzi do wniosku, że zdecydowanie przeważa końcówka ‑im. Wobec tego opowiadam się za tym, by za podstawową uznać formę Dębem Wielkim, a formę Dębem Wielkiem traktować jako poboczną, nacechowaną stylistycznie.
    Nowsza forma narzędnika (pod Dębem Wielkim) ma pewną wadę – na jej podstawie możemy utworzyć błędną formę mianownikową Dąb Wielki. Jednak ryzyko takiego nieporozumienia jest niewielkie.
    — Jan Grzenia, Uniwersytet Śląski

    PS. W pytaniu zaciekawiła mnie informacja, że na pomniku wyryto kropkę po cyfrach 174. Kropka po liczbie nie jest potrzebna, jeśli kontekst nie pozostawia wątpliwości, że liczba ta oznacza liczebnik porządkowy. Warto o tym pamiętać, kiedy ryje się kropki w kamieniu.

    Mirosław Bańko, PWN

  • 25.10.2004

    wielkie litery w nazwach geograficznych

    Jak powinno się poprawnie napisać: Azja Południowo-wschodnia czy też Azja Południowo-Wschodnia? I czy nazwy województw piszemy wielką, czy małą literą?
    Piszemy Azja Południowo-Wschodnia, ale południowo-wschodnia Azja. Piszemy np. w województwie mazowieckim, ale w Mazowieckiem. Zasady użycia wielkich i małych liter są objaśnione w części wstępnej wszystkich dobrych słowników ortograficznych.

    Mirosław Bańko, PWN

  • 13.06.2003

    Borne-Sulinowo

    Według jakiej zasady tworzenia form deklinacyjnych funkcjonuje postać w Bornem Sulinowie? Dlaczego nie można zastosować odmiany przymiotnika Borne zgodnie z ogólnymi zasadami (w Bornym Sulinowie)? Czy Borne Sulinowo to nie jest nazwa miejscowa składająca się z przymiotnika (Borne) i rzeczownika (Sulinowo) mającego odmianę rzeczownikową?
    Nazwa Borne-Sulinowo, pisana z dywizem, składa się z dwóch rzeczowników, z których pierwszy ma odmianę przymiotnikową, podobnie jak Zakopane. I tak jak mówimy w Zakopanem, tak też powiemy w Bornem oraz w Bornem-Sulinowie. Inny podobny przykład to w Wysokiem Mazowieckiem. Wiele przykładów znajdziemy ponadto w nazwach ziem i jednostek administarcyjnych, np. w Pomorskiem (choć w województwie pomorskim).
    Końcówka -em w odmiennych przymiotnikowo rzeczownikach to dziś fleksyjny archaizm. Zachowała się tylko w nazwach miejscowych i w nazwiskach, np. z Lindem i o Lindem.

    Mirosław Bańko

  • 17.03.2003

    Mazowieckie, mazowieckie

    Proszę o krótkie uzasadnienie, dlaczego i kiedy mówimy raz w mazowieckim, a innym razem w mazowieckiem. Słyszałem że w Mazowieckiem to 'w regionie', a w mazowieckim to 'w województwie', ale nie jestem pewny, dlatego proszę o wypowiedź autorytatywną.
    Z poważaniem MJ
    Mazowieckie (wielką literą) to rzeczownik oznaczający region lub województwo. Mazowiecki (małą literą) to przymiotnik. Napiszemy więc: „Mieszkam w Mazowieckiem”, ale „Mieszkam w województwie mazowieckim”.

    Mirosław Bańko

  • 22.11.2002

    w Podkarpackiem

    Często słyszy się w telewizyjnej pogodzie zkończenia województw: w warszawskiem, krakowskiem, podkarpackiem. Jestem z Małopolski i nigdy nie słyszałem, żeby ktoś tak tego typu wyrazy wymawiał. Nie ma tego -kiem, -giem, tylko formy w podkarpackim, pomorskim. Jak powinno być właściwie? Czy obie formy są poprawne? Która ewentualnie jest ogólnopolska? Dziękuję!
    Formy, które Pan słyszy w telewizji, są poprawne nie tylko w wymowie, ale także w języku pisanym. Należy je pisać wielką literą, gdyż są to rzeczownikowe nazwy regionów, które zachowały do dziś starą końcówkę przymiotnikową -em, pdodobnie jak nazwy niektórych miast (np. w Zakopanem) i niektóre nazwiska (np. Lindem). W przeciwieństwie do nich przymiotniki określające region piszemy małą literą i dodajemy do nich końcówkę -im. Tak więc w województwie podkarpackim, ale w Podkarpackiem. Tak samo w Mazowieckiem, Zachodniopomorskiem itd.

    Mirosław Bańko

  • 9.04.2002

    Zakopane

    Która z form jest poprawna: w Zakopanem czy w Zakopanym?
    W Zakopanem. Nazwy miejscowe rodzaju nijakiego, zakończone w mianowniku na -e i mające odmianę przymiotnikową, zachowują w narzędniku i miejscowniku starą końcówkę -em. To samo dotyczy nazw dwuczłonowych, których oba człony mają odmianę przymiotnikową, np. w Wysokiem Mazowieckiem. To samo dotyczy wreszcie nazwisk na -e, np. z Lindem.

    Mirosław Bańko

  • 5.02.2002

    w Zachodniopomorskiem - raz jeszcze

    Odpowiedział Pan jednemu z internautów, że jest rzeczownik Zachodniopomorskie i przymiotnik zachodniopomorski. Ten pierwszy miałby oznaczać nazwę regionu. I tu mam wątpliwość: czy tego typu nazw regionów (odmienianych tak jak Zakopane) nie tworzy się jedynie od nazw miast: Krakowskie (w zn. 'Kraków i okolice'), Poznańskie etc.? Tutaj zaś nazwa regionu to Pomorze Zachodnie. Podobnie: mazowieckie // Mazowsze, wielkopolskie // Wielkopolska. Nie powiedziałabym więc: "W Mazowieckiem będzie jutro padać", tylko "Na Mazowszu..." albo "W województwie mazowieckim...".
    Ale być może się czepiam ;-)
    Serdecznie dziękuję za wyjaśnienie tej kwestii.
    Nie powiedziałbym, że Pani "się czepia", raczej - że jest Pani dociekliwa. Ta dociekliwość skłoniła mnie do dalszych poszukiwań, które jednak utwierdziły mnie tylko w dotychczasowym przekonaniu. W użyciu są nie tylko nazwy takie, jak Krakowskie, pokrewne nazwom miast (ale nie od nich pochodne, bo pochodzą od przymiotników: Krakowskie to nie 'Kraków i okolice', lecz 'ziemia krakowska'). Używa się też nazw, które się Pani wydają wątpliwe, jak Mazowieckie, Wielkopolskie i Małopolskie, a wiele przykładów ich użycia można znaleźć w prasie (np. w internetowym archiwum Gazety Wyborczej, niestety dostępnym tylko odpłatnie). Podobnie jak Pani powiedziałbym raczej "Na Mazowszu padało" niż "W Mazowieckiem padało". Ale to inna kwestia, związana z wyborem synonimu, a o tym, po który synonimiczny wyraz sięgamy, decydują różne czynniki, m.in. chęć uniknięcia powtórzeń (skoro już było Mazowsze, to powiemy Mazowieckie) oraz styl wypowiedzi (Mazowsze jest stylowo neutralne, Mazowieckie jest oficjalne, dlatego częste w prasie, a niespotykane w języku potocznym).

    Mirosław Bańko

 



Copyright © 1997-2014 Wydawnictwo Naukowe PWN SA
infolinia: 0 801 33 33 88