znajdź słowa:  w kategorii:  jak szukać? nazapki

Lista odpowiedzi

RSS - poradnia Zasubskrybuj nowości przez RSS (co to jest?)

wpisy 11 - 13 z 13 znalezionych

  • 5.12.2002

    mąż

    Dlaczego mąż piszemy przez ż?
    Ponieważ dźwięczna głoska ż pochodzi z palatalizacji -gj-.
    Łączę pozdrowienia

    Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski

  • 29.11.2002

    h – ch

    Gdzie i kiedy mam napisać ch lub samo h – jaka jest tego reguła?
    Kłopotów z pisownia ch i h nie mają Polacy z dawnych Kresów Wschodnich oraz mieszkańcy pogranicza polsko-białoruskiego, polsko-ukraińskiego i polsko-słowackiego. Literą ch zapisują głoskę bezdźwięczną, a literą h – głoskę dźwięczną. Natomiast Polacy z innych regionów nie mogą zasad pisowni ch i h odnieść do własnej wymowy.
    Podobnie nie dla wszystkich jest czytelna historyczna zasada, że h zawierają tylko wyrazy obcego pochodzenia.
    W opanowywaniu zasad pisowni ch i h pomocne mogą być następujące informacje:
    1. ch piszemy wtedy, gdy w wyrazach i formach pokrewnych wymienia się na sz, np. duch – dusza, mucha – muszka;
    2. h piszemy wtedy, gdy wymienia się na ż, np. Sapieha – Sapieżanka, druhna – drużba, na z, np. błahy – błazen, na g, np. wahać się – waga;
    3. ch piszemy na końcu wyrazu (wyjątek stanowi druh), np. dach, pech, na nogach;
    4. ch piszemy po s, np. schab, schron, schody;
    5. h piszemy w cząsteczkach hipo-, higro-, hydro-, hiper-, hekto-.
    Łączę pozdrowienia

    Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski

  • 11.01.2002

    ruja i porubstwo

    1. Dlaczego porubstwo pisze sie przez u, a nie ó? Jak to wytłumaczyć?
    2. Dlaczego rzężenie pisze się przez rz, a nie ż? Jak to wytłumaczyć, opierając się na znajomości gramatyki historycznej naszego języka?
    3. Dlaczego pożępolić pisze sie przez ż, a nie rz? Jak przeprowadzić analizę historyczną w tym wypadku?
    ad 1. Porubstwo oznacza ‘rozpustę, rozwiązłość’. Jest to wyraz staropolski, o niejasnej etymologii. Może pochodzić od czasownika porobić. A zatem uzasadniona byłaby pisownia poróbstwo – tak pisał P. Skarga. Ale też w XVI w. zapisano porubstwo (m.in. M. Kromer, por. J. Wujek: „Żebyście się powściągali od porubstwa” 1 Tym 1,9). Analogicznie: pokrewną formację porobnik zapisał J. Mączyński(1564), a porubnik J. Wujek (1599). Pisownia fakultatywna o||u przetrwała do XIX w., następnie stabilizuje się zapis z u. Może pod wpływem synonimicznego wyrazu ruja, w którym u jest etymologicznie uzasadnione: pochodzi od rdzenia ru- obocznego do ry-, np. ryczeć; oznacza ‘gody jelenia’, a w odniesieniu do ludzi ‘rozwiązłość, rozpustę’. Obowiązuje tu zasada konwencjonalna.
    Określeniem ruja i porubstwo posłużył się Henryk Sienkiewicz w odniesieniu do utworów Przybyszewskiego. Wyrażenie już zapomniane.

    ad 2. Rzępolić znaczy ‘nędznie, kiepsko grać’; pisownia przez rz jest etymologicznie uzasadniona; podobnie jak rzępić i rzępoła ‘lichy grajek’, gwarowe rzęptolić. U podstawy tych wyrazów jest rzeczownik rząp, dopełniacz rząpia ‘kuper, ogon’. Wyraz prasłowiański, zachowany np. w serbskim rep ‘ogon’, łużyckim rjap ‘stos pacierzowy’. Dawniej spotykana była także pisownia fonetyczna samogłoski nosowej: rzempolić, por. np. „Skaczą wesoło ochocze parobki, Fałszywym tonem skrzypiciel rzempoli” (I. Krasicki, S. B. Linde).

    ad 3. Rzężenie – taka pisownia jest uzasadniona historycznie. Występujący tu rdzeń rzęż- jest kontynuacją praindoeuropejskiego morfemu *reng. Jego rozwój fonetyczny przebiegał następująco: zmiękczona samogłoską przednią ę spółgłoska r rozwinęła się w polszczyźnie w rz, a g także uległo palatalizacji (zmiękczeniu) przez samogłoskę przednią i przeszło w ż. Kontynuant obocznej formy *rong, w której nie było warunków do palatalizacji, zachował się m.in. w czasowniku u-rąg-ać. Por. też etymologicznie pokrewne formy serbskie reżnja ‘warczenie’, słoweńskie reża ‘otwór’.

    Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski

 



Copyright © 1997-2014 Wydawnictwo Naukowe PWN SA
infolinia: 0 801 33 33 88