znajdź słowa:  w kategorii:  jak szukać? nazapki

Lista odpowiedzi

RSS - poradnia Zasubskrybuj nowości przez RSS (co to jest?)

wpisy 11 - 20 z 33 znalezionych

  • 14.04.2003

    ligota

    Witam, moje pytanie dotyczy słowa ligota: co ono oznacza (nie chodzi mi o dzielnicę Katowic)? Spotyka się je niekiedy w nazwach miejscowości. Pozdrawiam.
    Lgota i Ligota, staropolskie dwie postaci tego samego wyrazu, oprócz swojego podstawowego znaczenia były używane w funkcji nazw miejscowych, gdyż oznaczały osadę świeżo założoną i wolną od danin (swoistych w dawnych czasach podatków). Są Ligoty i Lgoty Duże i Małe, a także Dolne. Wyraz pospolity został zachowany w nazwach miejscowości.
    W tym samym znaczeniu był używany wyraz wola (Wola), czyli 'miejscowość (ludzie) zwolnieni od obowiązków względem właściciela' (wolni). Jest Wola Stępowska, Wola Pasikońska, Wola Olszowa – dziesiątki nazw w Polsce.
    Wyraz pospolity lgota łączy się znaczeniowo z wyrazami u-lga i lgnąć. Lgota, ligota były terminami prawniczymi używanymi w średniowieczu.

    Aleksandra Cieślikowa, prof., IJP PAN, Kraków

  • 10.03.2003

    marytonimika i patronimika

    Interesuje mnie, w jaki sposób były tworzone marytonimika i patronimika. Dziękuję za odpowiedź.
    Marytonimika były to nazwiska żon tworzone od nazwisk mężów. A więc od nazwiska Kowalski była Kowalska, od nazwiska Chudy - Chuda, od Nowak - Nowakowa, od Zaręba - Zarębina. Od początku XX wieku, a nawet dawniej w nazwiskach spółgłoskowych pojawiają się nazwiska równe męskim, bez przyrostków: -owa i -ina: Ewa Nowak, Ala Wróbel obok utrzymujących się form z przyrostami. Obecnie w dowodach i paszportach używane są tylko nazwiska równe spółgłoskowym męskim. Jedynie w kołach naukowych i artystycznych zachowały się formy z przyrostkami: Cieślikowa, Pisarkowa i przyrostkami oznaczającymi córki: Jaremianka, Skubalanka. Końcówkę -a mają nazwiska na -ski: Kowalska i odprzymiotnikowe: Dymna. Tu coraz częstsze są formy Ewa Górny, nie Górna.
    Patronimika to nazwiska odojcowskie – najstarszy typ nazwiska. Notowany w źródłach od XIII wieku. Najdawniejsze przyrostki to : -ic, -owic i -ewic, póżniej pod wpływem kresowym (języka ukraińskiego): -icz, -ewicz, -owicz. Syn Jana to Janowic(z), Szymona - Szymonowic(z), tak też powstały kresowe północne: Niemcewicz, Mickiewicz, Sienkiewicz itd. Później nazwiska typu odojcowskiego mogły powstawać od dopełniaczy, mogły być też tworzone przyrostkami -ak, -czyk, -ek, -ik. Nazwiska odmienne (równe imionom) mogły również powstawać na zasadzie patronimiczności: imię własne i imię ojca w dopełniaczu, które potem przeszło w nazwisko mianownikowe: Jan Wiktora, potem Jan Wiktor.

    Aleksandra Cieślikowa, prof., IJP PAN, Kraków

  • 10.03.2003

    Gila, Hnatków, Maksymczat

    Panie profesorze! Chciałabym się dowiedzieć, jak były tworzone nazwiska typu dopełniaczowego, np: Gila, Hnatków, Maksymczat. Dziekuję za odpowiedź.
    Nazwisko Gila nie musi być typu dopełniaczowego od Gil. W nazwiskach częste były tzw. zmiany paradygmatu (dodane -a), aby oddalić nazwisko od motywującego wyrazu pospolitego, a więc jest już w okresie staropolskim: Dyla od Dyl, Krokosza od Krokosz, Rozuma od Rozum, Stracha od Strach. Niewykluczone jest powstanie nazwiska Gila od przezwiska Gil, określające pochodzenie od ojca (nazwisko patronimiczne), a więc mógł być Ignacy od Gila i Ignacy (czyj?) Gila, a więc nazwisko dopełniaczowe z pochodzenia.
    Dwa dalsze nazwiska powstały jako formy pochodne od dopełniaczy liczby mnogiej, a więc już od nazwisk rodzinnych. Byli Hnatkowie i Maksymczęta (rodziny), później Maksymczata (obydwie formy najprawdopodobniej kresowe), ich synowie byli nazwani np. Jan (czyj?) Hnatków i Jan Maksymcząt, co przeszło w Maksymczat. Są to nazwiska formalnie dopełniaczowe, funkcyjnie od nazwisk rodziców tworzone na wzór nazwisk patronimicznych.

    Aleksandra Cieślikowa, prof., IJP PAN, Kraków

  • 28.01.2003

    weka

    Od ośmiu lat mieszkam w Krakowie i jak dotąd nie udało mi się uzyskać informacji na temat słowa, które określa tu większą bułkę – tzw. wekę. W Dolnośląskiem, gdzie mieszkałam od urodzenia, mówiło się na nią baton. Zastanawiam się, od czego pochodzi słowo weka, bo chyba nie od słowa wekować.
    Weka jest to zapożyczenie z niemieckiego Wecken 'bułka, bułeczka'. W Krakowie tak nazywa się podłużna bułka. Jak wiadomo Kraków był w zaborze austriackim (Galicja). Silne były wpływy Wiednia, stąd wiele zapożyczeń, szczególnie w zakresie pożywienia, np. kajzerka to też rodzaj bułki od Kaiser 'cesarz', naturalnie od cesarza monarchii austro-węgierskiej.
    Pozdrawiam

    Aleksandra Cieślikowa, prof., IJP PAN, Kraków

  • 25.01.2003

    Gola

    Proszę o wyjaśnienie nazwy miejscowości Gola (k. Gostynia, woj. leszczyńskie). Czy pochodzi ona od gołej ziemi, czy może od gołych mieszkańców? Dziękuję.
    Nazwa Gola pochodzi od wyrazu pospolitego gola w znaczeniu 'miejsce gołe, kraj bez lasu, równina'. W wielu nazwach miejscowych odzwierciedlone są cechy krajobrazu nazywanego miejsca. Tak jest i w tym przypadku.

    Aleksandra Cieślikowa, prof., IJP PAN, Kraków

  • 5.12.2002

    Bieszczady

    Dzień Dobry!
    Zwracam się z zapytaniem odnośnie odmiany nazwy Bieszczady. Winno być Bieszczadów czy Bieszczad? Słownik dopuszcza obie wersje, jednak ze względów historycznych wydaje się, że jedynie pierwsza jest właściwa.
    Uprzejmie proszę o odpowiedź.
    Pozdrawiam,
    Katarzyna K.
    Od średniowiecza zarówno Beskidy jak i Bieszczady występowały w dwóch obocznych formach: Bieszczad (formalnie liczba pojedyncza, która oznaczała zbiorowość) i Bieszczady (plurale tantum). Od Bieszczad tworzono liczbę mnogą Bieszczady i wtedy dopełniacz brzmiał Bieszczadów (jak układ – układy – układów). Natomiast Bieszczady (plurale tantum) odmieniają się jak sanki – sanek, Karpaty – Karpat, Tatry – Tatr i dopełniacz brzmiał Bieszczad. Obydwie formy dopełniacza są zatem właściwe ze względu na różną w średniowieczu postać liczby: liczba mnoga albo plurale tantum.

    Aleksandra Cieślikowa, prof., IJP PAN, Kraków

  • 12.11.2002

    KLUKI

    Jaka jest etymologia słowa KLUKI, KLUK?
    Miejscowości (wsi) o nazwie Kluki jest w Polsce 5, zaś miejscowosci o nazwie Klukowo, od której pochodzi nazwisko Klukowski również 5. Jedna i druga nazwa miejscowa pochodzi od nazwy osobowej Kluk, Kluka. Nazwy osobowe są zaświadczone w okresie staropolskim. Muszę wiedzieć, o którą miejscowość chodzi, aby podać pierwsze zapisy. Nazwa osobowa (przezwisko) pochodzi od nazwy pospolitej kluka o wielu znaczeniach, zaświadczonych głównie w gwarach: 'drąg u góry zakrzywiony, drąg z hakiem do zaczepienia, duży nos zagięty; kwoka siedząca na jajach albo wiodąca kurczęta'.
    Klukowscy herbu Jasieńczyk, Lilia i Łodzia pochodzą z Klukowa w ziemi zakroczymskiej i z Kluk w ziemi liwskiej. Również to nazwisko występuje w dokumentach staropolskich.

    Aleksandra Cieślikowa, prof., IJP PAN, Kraków

  • 7.10.2002

    kuźniczy czy kuzienniczy?

    W Jaworze jest zakład Zakłady Kuziennicze przy ulicy Kuzienniczej. Dlaczego kuziennicze, a nie kuźnicze? We Wrocławiu jest ulica Kuźnicza. Czy dopuszcza się taka odmianę?
    Słowniki notują wyraz kuzienniczy jako przymiotnik pochodzący od wyrazu kuźnia, a kuźniczy od wyrazu kuźnica [dawny zakład hutniczy – Red.]. Obydwa przymiotniki są utworzone prawidłowo i mogą być używane. Kuzienniczy od kuźnia jak sukienniczy od sukno.

    Aleksandra Cieślikowa, prof., IJP PAN, Kraków

  • 7.10.2002

    nazwiska na -asz

    Jakie jest pochodzenie nazwisk zakończonych na -asz?
    Nazwiska zakończone na -asz mogą mieć różną genezę (pochodzenie). Najczęściej nazwiska pochodzą od apelatywów (przezwisk), od nazw miejscowych -ski, od imion, są „przynoszone” do Polski - nazwiska obce. Nazwiska na -asz:
    1. Mogą pochodzić od skróconych imion, a te od imion dwuczłonowych, np. Bogdasz od Bogdan; Godasz od Godzisław, Wojasz od Wojciech albo woj.
    2. Mogą pochodzić od skróconych imion chrześcijańskich, np. Adasz od Adam, Jasz od Jan (Johannes), Iwasz od Iwan (wschodnia realizacja imienia Jan).
    3. Mogą być przyswojeniami (pseudosufiksami) imion obcych, głównie chrześcijańskich zapożyczonych z łaciny : Andrejasz - Andreas, Matejasz - Matheas.
    4. Mogą pochodzić z niemieckiego, np. Klasz od Klas z Nicolaus.
    5. Mogą podchodzić od podstaw apelatywnych: Dybasz od dybać, Suchasz od suchy, Białasz od biały.
    6. Mogą pochodzić od tak samo brzmiących zapożyczonych apelatywów, np. Matras lub Matrasz z włoskiego materasso 'materac', mogą też być przekręceniami apelatywów, np. kołomaź przeszło w Kołomasz.
    7. Mogą pochodzić od etnonimów, np. Litwasz.
    8. Mogą też być przyswojeniami obcych nazwisk odapelatywnych lub odimiennych zakończonych na -as, które przechodzi w polskie -asz.
    Jak widać, możliwości genezy nazwisk zakończonych na -asz jest wiele. Poza tym wiele staropolskich nazw osobowych zakończonych na -asz we współczesnych nazwiskach ma postać -aś, np. Kurasz - Kuraś.

    Aleksandra Cieślikowa, prof., IJP PAN, Kraków

  • 23.09.2002

    Niemiec

    Jaka jest etymologia słowa Niemiec?
    Określenie *němьcь i němьci (dwa jery miękkie i nad e daszek) używane było już przez Prasłowian w odniesieniu do sąsiednich plemion germańskich (początkowo byli to Bastarnowie i Goci). Jest to przezwisko – niemiec – oznaczające `człowieka mówiącego niezrozumiale', albo `człowieka niemego , nie mogącego mówić'. Przezwisko zmieniło się w nazwę oznaczającą plemiona germańskie: Niemcy.

    Aleksandra Cieślikowa, prof., IJP PAN, Kraków



Copyright © 1997-2014 Wydawnictwo Naukowe PWN SA
infolinia: 0 801 33 33 88