wyszukiwanie zaawansowane  |  jak szukać?-->
  znajdź słowa:  w kategorii:  jak szukać? nazapki

Lista odpowiedzi

RSS - poradnia Zasubskrybuj nowości przez RSS (co to jest?)

wpisy 1 - 10 z 91 znalezionych

  • 18.06.2010

    kociokwik

    Jaka jest etymologia słowa kociokwik? W jaki sposób jego znaczenie etymologiczne / słowotwórcze wiąże się ze znaczeniem realnym?
    Kociokwik to polskie tłumaczenie (fachowo mówiąc: kalka) niemieckiego Katzenjammer (dosłownie 'koci lament', por. Katze 'kot', jammer 'lament, narzekanie'). To samo słowo niemieckie przyswoiliśmy polszczyźnie w formie kacenjamer, opartej na niemieckiej wymowie, wreszcie w skróconej kac. Przykładem tym można by efektownie ilustrować tezę, że pożycza się głównie te wyrazy, które są komunikacyjnie potrzebne.

    Mirosław Bańko, PWN

  • 25.05.2010

    busola

    Witam.
    Analizuję różnice pomiędzy dwoma urządzeniami nawigacyjnymi nazywanymi kompasem i busolą. To, co zazwyczaj podkreślane jest jako decydujące o ich podziale, to przyrządy celownicze występujące w busoli. Zastanawiam się nad pochodzeniem słów kompas i busola oraz zasadnością takiego podziału. Podobno kompas pochodzi od włoskiego compasso, które kiedyś oznaczało podziałkę, a obecnie tłumaczone jest właśnie jako kompas. Nie doszukałem się jednak pochodzenia słowa busola.
    Pochodzeniu busoli wiele miejsca poświęcił A. Bańkowski, autor notek etymologicznych w słownikach wyrazów obcych PWN. Wskazuje on na pośredni związek tego słowa z włoskim bussare o znaczeniu 'buksować'. Buksować, czyli obracać się, miałaby igła magnetyczna w drewnianej tulejce, wyrabianej z twardego drewna bukszpanowego (po łacinie buxus). W tych samych słownikach można poczytać o pochodzeniu kompasu (informacje z grubsza zgadzają się z tymi, które Pan podał). O zasadności dzielenia urządzeń nawigacycjnych na busole i kompasy nie będę się wypowiadał, gdyż nie jest to kwestia językowa.

    Mirosław Bańko, PWN

  • 14.05.2010

    rufian

    Od czego pochodzi określenie rufijan. U Lindego (tom 5, str.140) nie znalazłem.
    Pozdrawiam i dziękuję.
    Piotr Rusjan
    We współczesnej pisowni rufian, nie rufijan. Słowo to można znaleźć np. w słowniku Doroszewskiego z definicją 'stęczyciel, rajfur'. Jako źródło słownik wskazuje włoskie ruffiano. W zakończeniu hasła podano informację o obecności wyrazu u Lindego. Ma on tam tę samą formę co u Doroszewskiego i przytoczony został z derywatami: rufianka, rufiański i rufiaństwo.

    Mirosław Bańko, PWN

  • 13.05.2010

    ancestor

    Witam serdecznie,
    zdarza mi się napotkać w polskich tekstach słowo ancestor, oznaczające przodka, jednak nie udało mi się go znaleźć w dostępnych słownikach. Czy to zapożyczenie z angielskiego, czy też raczej wyraz, który funkcjonował kiedyś w polszczyźnie, a obecnie już niemal wyszedł z użycia? Czy występuje w jakimś oficjalnym źródle?
    Angielskie ancestor ma źródło w starofrancuskim ancestre, a to pochodzi od łacińskiego antecessor, które wywodzi się od czasownika antecedere 'poprzedzać'. Słowo antecessor było w użyciu w polszczyźnie, figuruje na liście haseł Słownika polszczyzny XVI wieku oraz Słownika polszczyzny XVII i 1. połowy XVIII wieku, a nawet jeszcze w tzw. słowniku wileńskim z 1861 r. Słowo ancestor, jeśli się rzeczywiście pojawia w polskich tekstach, jest współczesnym zapożyczeniem z angielskiego. Wprowadzając dziś do polszczyzny angielskie pożyczki o rodowodzie łacińskim, przywracamy jej poniekąd wyrazy dawno zapomniane i przyczyniamy się do jej powtórnej latynizacji. Dla osób, którym zapożyczenia angielskie wydają się szczytem nowoczesności, wniosek taki może być zaskakujący.

    Mirosław Bańko, PWN

  • 12.05.2010

    de-prawować

    Sądziłem intuicyjnie, że w deprawowaniu kluczem jest owo zaprzeczone przedrostkiem prawo. „Odkryłem” jednak angielskie odpowiedniki depraved i depravity. Skąd (od czego) się więc deprawowanie wywodzi?
    Pozdrawiam
    Grzesiek Korusiewicz
    Deprawować polszczyzna zapożyczyła najprawdopodobniej z niemieckiego depravieren, ale losy tego wyrazu można prześledzić do łacińskiego pravus, które wcale nie znaczy 'prawy', tylko przeciwnie – 'nieprawy, zły'. Łaciński czasownik depravare znaczy zaś 'czynić złym' i odpowiada polskiemu 'deprawować' (ma także znaczenie konkretne 'wykrzywiać, paczyć'). Kojarzenie deprawacji z prawem – wyrazem słowiańskim – jest wdzięcznym przykładem tzw. etymologii ludowej. O skojarzenie takie tym łatwiej, że cząstka de- w wielu wyrazach wyraża negację, por. decentralizacja, destabilizacja i in.

    Mirosław Bańko, PWN

  • 11.05.2010

    Europa

    Skąd pochodzi nazwa naszego kontynentu?
    „(...) tradycyjnie nazwę wywodzi się od imienia porawanej przez Zeusa księżniczki fenickiej Europy” (J. Grzenia, Słownik nazw geograficznych z odmianą i wyrazami pochodnymi, PWN, 2008).

    Mirosław Bańko, PWN

  • 15.02.2010

    Skąd wziął się chart?

    Szanowni Państwo,
    jaka jest etymologia słowa chart? Czemu ch?
    Minąłem dziś na ulicy takie zwierzę, nie znałem rasy, instynktownie wpisałem w wyszukiwarce hart. Pasowało mi tu h, nigdy ch. Nie zwykłem robić błędów ortograficznych.
    W języku angielskim rasa nazywa się sighthound (wg wiki). Skąd wziął się chart?
    Pozdrawiam,
    Marek Grabowski
    Chart to słowo znane na całej Słowiańszczyźnie, ale jego dalsze źródło jest niepewne, etymologowie podają różne hipotezy. Z tego, że instynktownie chciałby Pan pisać chart przez h, można wnosić, że słowo to jest odbierane jako wschodniosłowiańskie albo wręcz niesłowiańskie, obce. W sumie jednak nie ma się czym chwialić, gdyż chart i hart to szkolne przykłady pułapek ortograficznych, i to z zakresu gimnazjum.
    Angielskie sighthound nie ma tu nic do rzeczy, Wikipedia też nie jest dobrym doradcą w sprawach etymologii. Lepiej siągnąć po słowniki etymologiczne, co w wypadku charta jest tym bardziej satysfakcjonujące, że słowo to występuje niemal we wszystkich popularnych słownikach etymologicznych polszczyzny: Brücknera, Sławskiego, Bańkowskiego i Borysia.

    Mirosław Bańko, PWN

  • 14.12.2009

    Prawie wszystko, ale nie nazwiska

    Witam, proszę podać etymologię nazwiska Łyczkowska.
    O pochodzeniu nazwisk w zasadzie się nie wypowiadamy (vide informacja na stronie głównej poradni), dlatego podaję tylko krótką informację za słownikiem Nazwiska Polaków Kazimierza Rymuta. W haśle Łyczkowski zapisał on: „1388 – od n. m. Łyczki (Maz.), Łyczkowo (KrW) lub od ap. łyczek, łyko”.

    Mirosław Bańko, PWN

  • 24.06.2009

    Dlaczego odchudzić, a nie odgrubić?

    Witam,
    zastanawia mnie, jaka jest geneza słowa odchudzać się. Przecież dosłownie znaczy to 'przestawać być chudym', skąd więc jednak wzięło się w polszczyźnie takie wyrażenie?
    I w związku z tym, jakie jest jego przeciwieństwo? Odgrubiać się? Jak powiedzieć o osobie, która stara się przybrać kilogramy, a nie je zrzucić?
    Pozdrawiam,
    Andrzej Prusinowski
    Według Andrzeja Bańkowskiego (Etymologiczny słownik języka polskiego) od XV do XVII wieku funkcjonowało w polszczyźnie słowo chudzić, także z przedrostkami: schudzić, zachudzić, wychudzić. W 2. połowie XIX wieku pojawiło się odchudzić, które istotnie wydaje się mniej logiczne niż odłuścić, wówczas już też będące w użyciu. Odłuścić możemy jednak rzecz pokrytą tłuszczem, nie mówi się tak zaś o ludziach (chociaż np. słownik Doroszewskiego zanotował wyrażenie dieta, kuracja odtłuszczająca). Może dlatego odchudzić, urobione na wzór odłuścić, przyjęło się w polszczyźnie.
    Antonimem do odchudzić się może być utyć, a nawet utuczyć się. Korpulentne sylwetki nie są teraz w modzie, więc ostatni czasownik współbrzmi z negatywnym nastawieniem, jakie dziś mamy wobec tuszy. Kto by chciał jednak wyrazić się oględniej, może powiedzieć przybrać na wadze. To ostatnie bywa eufemizmem, ale jeszcze wyraźniejsze przewartościowanie tuszy niesie przymiotnik puszysty: „Panna 39 lat, średniego wzrostu, blondynka, lekko puszysta” – czytamy w ogłoszeniu matrymonialnym.
    Więcej synonimów i antonimów można znaleźć w Wielkim słowniku wyrazów bliskoznacznych PWN, zwłaszcza w hasłach tyć i chudnąć.

    Mirosław Bańko, PWN

    1. 24.06.2009
      Odchudzić się nie znaczy przestać być chudym, tak jak odmłodzić się nie znaczy przestać być młodym. Odchudzić podobnie jak odmłodzić, odnowić, odczyścić to słowa utworzone od podstawy przymiotnikowej: chudy, młody, nowy, czysty – realizują one schemat znaczeniowy: 'sprawić, żeby X stał się jakiś' (chudy, młody itd.). Natomiast słowa takie jak: odtłuścić, odwodnić, odkurzyć, odchwaścić, oddłużyć, utworzone są od podstawy rzeczownikowej: tłuszcz, woda, kurz, chwast, dług i realizują schemat znaczeniowy: 'pozbawić X czegoś' (tłuszczu, wody itd.).

      Anna Garbacz

  • 15.02.2009

    pupa

    Skąd pochodzi wyraz pupa?
    Jeśli trafnie zgaduję, o które słowo Panu chodzi (bo niejedna jest pupa), to wzięło się ono z francuskiego poupe 'tył', 'rufa okrętu' (za Etymologicznym słownikiem języka polskiego Andrzeja Bańkowskiego, niestety kończącym się na literze P).

    Mirosław Bańko, PWN

 

Uniwersalny słownik języka polskiego

Uniwersalny Słownik Języka Polskiego

Największe przedsięwzięcie leksykograficzne w Polsce od ponad 30 lat! Słownik ten jest ogniwem pośrednim między 11-tomowym Słownikiem języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego a
3-tomowym Słownikiem języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka. Zawiera blisko 100 000 haseł i 145 000 jednostek leksykalnych.

Copyright © 1997-2010 Wydawnictwo Naukowe PWN SA
infolinia: 0 801 33 33 88