znajdź słowa:  w kategorii:  jak szukać? nazapki

Lista odpowiedzi

RSS - poradnia Zasubskrybuj nowości przez RSS (co to jest?)

wpisy 1 - 5 z 5 znalezionych

  • 30.10.2007

    gros

    Dzień dobry Państwu!
    Często widuję w internecie zdania z tajemniczym słowem gro: „Trzeba mieć gro publikacji i ogromny dorobek naukowy”, „Mam gro zadowolonych klientek” itp. Nie wiem jednak, co to słowo oznacza. Czy to aby nie chodzi o gros w jednym ze znaczeń ('większa część, większość') wymawiany [gro]? Jeśli tak, to pisownia fonetyczna, bez s na końcu, jest chyba błędna i raczej dziwaczna...
    W słownikach są zwykle dwa hasła gros – jedno o znaczeniu 'tuzin' i drugie o znaczeniu 'znaczna część czegoś, większa od pozostałej'. To drugie gros czytamy [gro]. Oba słowa są pochodzenia francuskiego.
    Jak widać, Internet nie może być wzorem poprawnej pisowni. Może nie jest aż tak, aby gros (!) słów było w nim zapisanych z błędami, ale błędy są dosyć liczne, zwłaszcza w pogawędkach internetowych, prywatnej korespondencji, a także w niektórych blogach.

    Mirosław Bańko, PWN

  • 20.09.2006

    -nczy czy -ńczy?

    Chciałbym zapytać o pisownię przymiotników pojedynczy i opiekuńczy. Dlaczego nie pisze się tego pierwszego przez ń, jak szeregu podobnych wyrazów? (W przypadku wyrazów pospieszny i pośpieszny jest oboczność). Jak długa jest tradycja tej pisowni, a jaka jest rzeczywistość fonetyczna? Znalazłem tylko jeden wyraz kończący się tak samo – słonczy (od nazwy ptaka drapieżnego – słonki). Jakie jest uzasadnienie pisowni końcówek -nczy i -ńczy i dlaczego nie można ich zastąpić jedną?
    Różnice w pisowni wymienionych wyrazów są uwarunkowane historycznie. Przymiotnik słonczy pochodzi od słowa słonka, a pojedynczy od pojedynek, czyli 'osoba występująca po jedynku, tzn. w pojedynkę; jednostka' (później też 'walka dwóch osób'). Zarówno w rzeczownikach podstawowych (słonka, pojedynek), jak i w utworzonych od nich przymiotnikach słonczy, pojedynczy spółgłoska n jest twarda. Inaczej jest w przymiotnikach typu gończy, młodzieńczy, obłąkańczy, opętańczy, oszukańczy, szaleńczy, w których występuje ń. Pochodzą one od rzeczowników goniec, młodzieniec, obłąkaniec, opętaniec, oszukaniec, szaleniec, które również mają miękkie ń.
    Przymiotnik opiekuńczy jest wynikiem wyrównania analogicznego (pochodzi bowiem od opiekun, nie od opiekuniec, ale jest nazwą osobową, stąd podobieństwo do wymienionych wyżej przymiotników). Wyrównania analogiczne nie objęły przymiotników słonczy, pojedynczy zapewne ze względów znaczeniowych.

    Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski

  • 29.09.2005

    pisownia przedrostków

    Piszemy zrobić, zbić, zgonić, ale: spaść, stopić. Piszemy wrobić, wbić, wgonić; czemu nie piszemy: fpaść, ftopić? Jak można wytłumaczyć tę różnicę w potraktowaniu przedrostków z‑ i w‑ (to, że z‑ przechodzi w s‑ przed bezdźwięczną spółgłoską, a w identycznej sytuacji w‑ nie przechodzi w f‑)?
    W wymowie dochodzi do ubezdźwięcznienia ostatniej spółgłoski przedrostka, jeśli następuje po niej spółgłoska bezdźwięczna, a dotyczy to też innych cząstek, np. przed‑ , roz‑ . Mówimy [zdrapać, rozbić, przedwojenny], ale [stopić, roskopać, przetszkole]. Zasada ta w mowie działa bezwyjątkowo.
    Zasady pisowni nie mają charakteru naturalnego jak reguły wymowy. Zapisem przedrostków rządzi zwykle zasada morfologiczna, zgodnie z którą bez względu na wymowę zachowujemy w zapisie identyczną postać danej cząstki wyrazowej. W opisanym przykładzie na tę zasadę nakłada się zasada fonetyczna (zapis zgodny z wymową), przy czym odnosi się ona na tylko do przedrostków z‑ oraz wz‑, w ściśle przez zasady ortograficzne określonych wypadkach (zob. reguły [35] i [36] w dużych słownikach ortograficznych PWN). W związku z tym ten sam przedrostek bywa różnie zapisywany, czego dowodzą formy zrobić, spalić, ściąć i wiele innych. Jest to wyjątek od wspomnianych reguł.

    Jan Grzenia, Uniwersytet Śląski

  • 20.09.2004

    hucpa

    Witam. Potoczne określenie bezczelności, tupetu to hucpa czy chucpa? Dziękuję i kłaniam się.
    Grzegorz Mazur
    Hucpa to wyraz zapożyczony z hebr. huspah. Zapisany po raz pierwszy w Słowniku języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego, udokumentowany cytatami z książek M. Ukniewskiej Strachy z 1939 i T. Borowskiego Mała kronika wielkich spraw z 1952 r. Zapisany również w Słowniku wyrazów obcych PWN pod red. J. Tokarskiego, Nowym słowniku poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego oraz w Nowym słowniku ortograficznym PWN pod red. E. Polańskiego. A zatem ta pisownia obowiązuje.
    Pisownię chucpa (obok hucpa) wprowadził po raz pierwszy Wielki słownik wyrazów obcych PWN z 2003 r. Sądzę, że zapis hucpa wiąże się z pisownią oryginalną tego wyrazu, natomiast nowszy zapis chucpa uwzględnia jego wymowę w polszczyźnie.
    — Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski

    W związku z wcześniejszą dyskusją pisowni słowa chucpa / hucpa (odpowiedź dr Długosz-Kurczabowej) chciałbym dodać, ze hebrajska pisownia odpowiada polskiemu ch. Po hebrajsku słowo to pisze się przy pomocy spógłosek CHET-CADY-PE (samogłoski są pomijane w potocznej pisowni). Standardowa transkrypcja fonetyczna litery CHET to polskie ch.
    Załączam wyrazy uszanowania

    Marek Karliner, prof., Tel Aviv University

  • 11.01.2002

    ruja i porubstwo

    1. Dlaczego porubstwo pisze sie przez u, a nie ó? Jak to wytłumaczyć?
    2. Dlaczego rzężenie pisze się przez rz, a nie ż? Jak to wytłumaczyć, opierając się na znajomości gramatyki historycznej naszego języka?
    3. Dlaczego pożępolić pisze sie przez ż, a nie rz? Jak przeprowadzić analizę historyczną w tym wypadku?
    ad 1. Porubstwo oznacza ‘rozpustę, rozwiązłość’. Jest to wyraz staropolski, o niejasnej etymologii. Może pochodzić od czasownika porobić. A zatem uzasadniona byłaby pisownia poróbstwo – tak pisał P. Skarga. Ale też w XVI w. zapisano porubstwo (m.in. M. Kromer, por. J. Wujek: „Żebyście się powściągali od porubstwa” 1 Tym 1,9). Analogicznie: pokrewną formację porobnik zapisał J. Mączyński(1564), a porubnik J. Wujek (1599). Pisownia fakultatywna o||u przetrwała do XIX w., następnie stabilizuje się zapis z u. Może pod wpływem synonimicznego wyrazu ruja, w którym u jest etymologicznie uzasadnione: pochodzi od rdzenia ru- obocznego do ry-, np. ryczeć; oznacza ‘gody jelenia’, a w odniesieniu do ludzi ‘rozwiązłość, rozpustę’. Obowiązuje tu zasada konwencjonalna.
    Określeniem ruja i porubstwo posłużył się Henryk Sienkiewicz w odniesieniu do utworów Przybyszewskiego. Wyrażenie już zapomniane.

    ad 2. Rzępolić znaczy ‘nędznie, kiepsko grać’; pisownia przez rz jest etymologicznie uzasadniona; podobnie jak rzępić i rzępoła ‘lichy grajek’, gwarowe rzęptolić. U podstawy tych wyrazów jest rzeczownik rząp, dopełniacz rząpia ‘kuper, ogon’. Wyraz prasłowiański, zachowany np. w serbskim rep ‘ogon’, łużyckim rjap ‘stos pacierzowy’. Dawniej spotykana była także pisownia fonetyczna samogłoski nosowej: rzempolić, por. np. „Skaczą wesoło ochocze parobki, Fałszywym tonem skrzypiciel rzempoli” (I. Krasicki, S. B. Linde).

    ad 3. Rzężenie – taka pisownia jest uzasadniona historycznie. Występujący tu rdzeń rzęż- jest kontynuacją praindoeuropejskiego morfemu *reng. Jego rozwój fonetyczny przebiegał następująco: zmiękczona samogłoską przednią ę spółgłoska r rozwinęła się w polszczyźnie w rz, a g także uległo palatalizacji (zmiękczeniu) przez samogłoskę przednią i przeszło w ż. Kontynuant obocznej formy *rong, w której nie było warunków do palatalizacji, zachował się m.in. w czasowniku u-rąg-ać. Por. też etymologicznie pokrewne formy serbskie reżnja ‘warczenie’, słoweńskie reża ‘otwór’.

    Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski

 



Copyright © 1997-2014 Wydawnictwo Naukowe PWN SA
infolinia: 0 801 33 33 88