znajdź słowa:  w kategorii:  jak szukać? nazapki

Lista odpowiedzi

RSS - poradnia Zasubskrybuj nowości przez RSS (co to jest?)

wpisy 1 - 6 z 6 znalezionych

  • 23.03.2012

    olender

    Dzień dobry,
    czy rzeczownik olęder można zapisać w postaci olender, skoro pochodzi on od Holendra? Druga wersja znajduje się w Słowniku ortograficznym pod red. T. Karpowicza, jednak nie widzę jej w słownikach pewuenowskich.
    Pozdrawiam.
    „U nas osadników z Hollandyi sprowadzonych, chowem bydła naywięcey bawiących się, Hollandrami, Hollendrami, Olandrami, Olędrami, Olendrami zowią” – informuje Linde i, jak można wnosić z Pana listu, od wydania jego słownika sprawa nie zmieniła się zasadniczo, tzn. nadal są w użyciu różne warianty pisowni tego słowa. Formę Olender podaje też Słownik wileński (1861), odsyłając ją do hasła Holender, tego ostatniego jednak brak w spodziewanym miejscu. Jest za to Holender w Słowniku warszawskim (tom II, 1902), z wariantami wymienionymi przez Lindego, które tu oznaczono jako rzadko używane, i z garścią innych znaczeń tego samego słowa. Należy pamiętać, że w obu słownikach każdy wyraz hasłowy zaczyna się wielką literą, i nie wyprowadzać stąd zbyt pospiesznych wniosków.
    W słownikach PWN Olendra (olendra) ani Olędra (olędra) w ogóle nie znalazłem. NKJP zawiera nieliczne przykłady użycia słowa w tym znaczeniu (większość wystąpień to nazwiska), ilustrujące zarówno wariant z -en-, jak i z -ę- oraz zarówno z małą, jak i z wielką literą na początku.
    Etymologicznie -en- jest uzasadnione, a ponieważ świadomość pochodzenia słowa nie jest zatarta, myślę, że pisownia podana w słowniku Tomasza Karpowicza jest słuszna. Mniej przekonany jestem do małej litery: ponieważ chodzi o przedstawicieli grupy etnicznej (osadnicy mieli świadomość, skąd pochodzą i ich polscy sąsiedzi też), wielka litera powinna być sankcjonowana jako wariant.

    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski

  • 13.11.2008

    handryczyć się

    Dzień dobry.
    Czy czasowniki handryczyć się i chandryczyć się oznaczają to samo? Częściej wprawdzie można odnaleźć pisownię przez samo h, jednak przez ch również bywa.
    Dziękuję i pozdrawiam
    Etymologicznie uzasadnione jest tutaj h, gdyż słowo to pochodzi z niemieckiego hadern 'kłocić się'. To, że jest często pisane przez ch, można tłumaczyć m.in. skojarzeniem z chandrą. To ostatnie ma pochodzenie rosyjskie.

    Mirosław Bańko, PWN

  • 10.10.2005

    organdyna

    Witam,
    z pewnym zdziwieniem obserwuję, że coraz częściej używane są słowa nieprawidłowe zamiast prawidłowych. Przykładem, na który się ostatnio natknęłam, jest organtyna – żaden słownik nie podaje tego słowa nawet jako formy kolokwialnej czy nieprawidłowej, a szybkie wyszukiwanie w google.pl pokazuje:
    — 1580 wyników dla zapytania organtyna,
    — 174 wyników dla zapytania organdyna.
    Czy jakikolwiek słownik dopuszcza taką formę?
    Pozdrawiam
    Małgorzata, Poznań
    Na pytanie, czy jakikolwiek słownik dopuszcza pisownię przez t, trudno odpowiedzieć, ponieważ samych słowników ortograficznych jest ponad sto, poza tym ich ranga jest różna. W najważniejszych współczesnych słownikach pisowni takiej nie znalazłem, byłaby ona zresztą etymologicznie nieuzasadniona. Wprawdzie wydany w 1963 r. tom piąty 11-tomowego Słownika języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego ma organtynę jako formę oboczną, ale nie jest to wystarczający argument, skoro formy tej nie podają najważniejsze słowniki ortograficzne ani słowniki poprawnej polszczyzny (te ostatnie wręcz ostrzegają przed pisownią przez t).
    Podany przez Panią przykład pokazuje, że lepiej nie uczyć się ortografii z Internetu.

    Mirosław Bańko, PWN

  • 5.03.2002

    rzygacz

    Zdziwiłem się, gdy zobaczyłem w "Słowniku ortograficznym" Jodłowskiego i Taszyckiego (wyd. z 1990 r.) wyraz żygacz, który w innych współczesnych słownikach ortograficznych jest zapisywany jako rzygacz. Mało tego, w "Słowniku ortograficznym" pod red. Szymczaka (wyd. z 1986 r.) istnieją obie formy: żygacz i rzygacz. Chyba nie mamy tu przykładu na zmianę normy językowej, gdyż w dość wiekowym już "Słowniku języka polskiego" pod red. Doroszewskiego (wyd. z 1956 r.) istnieje tylko rzygacz.
    Uzasadniona etymologicznie jest pisownia przez rz i tylko taką można znaleźć w większości słowników. Błędy, które Pan cytuje, powstają tym łatwiej, że w polszczyźnie jest mało wyarazów na rzy- (właściwie tylko rzygać, Rzym i pochodne), a dużo więcej na ży-.

    Mirosław Bańko

  • 11.01.2002

    ruja i porubstwo

    1. Dlaczego porubstwo pisze sie przez u, a nie ó? Jak to wytłumaczyć?
    2. Dlaczego rzężenie pisze się przez rz, a nie ż? Jak to wytłumaczyć, opierając się na znajomości gramatyki historycznej naszego języka?
    3. Dlaczego pożępolić pisze sie przez ż, a nie rz? Jak przeprowadzić analizę historyczną w tym wypadku?
    ad 1. Porubstwo oznacza ‘rozpustę, rozwiązłość’. Jest to wyraz staropolski, o niejasnej etymologii. Może pochodzić od czasownika porobić. A zatem uzasadniona byłaby pisownia poróbstwo – tak pisał P. Skarga. Ale też w XVI w. zapisano porubstwo (m.in. M. Kromer, por. J. Wujek: „Żebyście się powściągali od porubstwa” 1 Tym 1,9). Analogicznie: pokrewną formację porobnik zapisał J. Mączyński(1564), a porubnik J. Wujek (1599). Pisownia fakultatywna o||u przetrwała do XIX w., następnie stabilizuje się zapis z u. Może pod wpływem synonimicznego wyrazu ruja, w którym u jest etymologicznie uzasadnione: pochodzi od rdzenia ru- obocznego do ry-, np. ryczeć; oznacza ‘gody jelenia’, a w odniesieniu do ludzi ‘rozwiązłość, rozpustę’. Obowiązuje tu zasada konwencjonalna.
    Określeniem ruja i porubstwo posłużył się Henryk Sienkiewicz w odniesieniu do utworów Przybyszewskiego. Wyrażenie już zapomniane.

    ad 2. Rzępolić znaczy ‘nędznie, kiepsko grać’; pisownia przez rz jest etymologicznie uzasadniona; podobnie jak rzępić i rzępoła ‘lichy grajek’, gwarowe rzęptolić. U podstawy tych wyrazów jest rzeczownik rząp, dopełniacz rząpia ‘kuper, ogon’. Wyraz prasłowiański, zachowany np. w serbskim rep ‘ogon’, łużyckim rjap ‘stos pacierzowy’. Dawniej spotykana była także pisownia fonetyczna samogłoski nosowej: rzempolić, por. np. „Skaczą wesoło ochocze parobki, Fałszywym tonem skrzypiciel rzempoli” (I. Krasicki, S. B. Linde).

    ad 3. Rzężenie – taka pisownia jest uzasadniona historycznie. Występujący tu rdzeń rzęż- jest kontynuacją praindoeuropejskiego morfemu *reng. Jego rozwój fonetyczny przebiegał następująco: zmiękczona samogłoską przednią ę spółgłoska r rozwinęła się w polszczyźnie w rz, a g także uległo palatalizacji (zmiękczeniu) przez samogłoskę przednią i przeszło w ż. Kontynuant obocznej formy *rong, w której nie było warunków do palatalizacji, zachował się m.in. w czasowniku u-rąg-ać. Por. też etymologicznie pokrewne formy serbskie reżnja ‘warczenie’, słoweńskie reża ‘otwór’.

    Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski

  • 26.09.2001

    z pod i spod

    Szanowni Państwo,
    Która z niżej wymienionych form jest poprawna: spod czy z pod? Np. „Samochód ruszył spod (z pod?) budynku ministerstwa”.
    Z góry dziękuję za odpowiedź.
    Etymologicznie poprawne jest z pod i taka pisownia obowiązywała do roku 1936. Zgodnie z nowszą (choć, jak widać, nie tak znów bardzo nową) ortografią piszemy spod - podobnie jak sprzed (dawniej z przed), spoza, sponad, spomiędzy.

    Mirosław Bańko

 



Copyright © 1997-2014 Wydawnictwo Naukowe PWN SA
infolinia: 0 801 33 33 88